Hành trình leo lên “đường cong nụ cười” của doanh nghiệp Việt


Hiệp định thương mại tự do CPTPP biến Việt Nam thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị Toàn cầu. Nhưng quan trọng hơn là chúng ta đang ở mắt xích nào trong chuỗi giá trị đó.

(Mình có cộng tác với 1 số trang báo kinh tế nhỏ, bài này ban đầu định đăng vào dịp Tết, tổng kết sau 1 năm. Nhưng vì 1 số trục trặc nên cuối cùng không được duyệt, mình tiếc quá nên chia sẻ nó ở đây nên style hơi bị online :D)

Có thể ví von, Chuỗi giá trị toàn cầu trong nền kinh tế giống như chuỗi thức ăn trong một khu rừng. Nếu Mỹ là con sư tử đứng đầu chuỗi thức ăn, là chủ sở hữu của mọi thương hiệu lớn nhất thế giới, sở hữu những công nghệ dẫn đầu tương lai. Thì Trung Quốc chính là con cáo luôn nhắm đến ngôi đầu sư tử, với năng lực sản xuất và học hỏi vô song.

Và Việt Nam có thể ví như con ong trong rừng đó, luôn là người làm việc chăm chỉ nhất nhưng kết quả chẳng được bao nhiêu. Năm 2017, năng suất lao động của chúng ta là 93,2 triệu đồng/lao động/năm, gấp đôi 10 năm trước nhưng chỉ bằng 7% của Singapore.

Để hiểu rõ hơn, hãy cùng tham khảo mô hình “con đường mỉm cười” của Stan Shih – nhà sáng lập tập đoàn Acer.

Chúng tôi đến từ phía dưới

Toàn bộ công đoạn sản xuất có thể chia thành 3 công đoạn lớn:

  • Nghiên cứu và thiết kế sản phẩm: Các giai đoạn nằm bên trái đường cong nụ cười, bao gồm: Nghiên cứu và Phát triển, Thiết kế, Tiêu chuẩn hóa, v.v. Cần rất nhiều chất xám, mang lại giá trị lớn.
  • Sản xuất sản phẩm: Các giai đoạn ở dưới cùng của đường cong, bao gồm: Gia công, Lắp ráp, v.v. Tốn nhiều công sức nhưng mang lại ít giá trị.
  • Dịch vụ bán hàng và sau bán hàng: Các giai đoạn ở phía bên phải của đường cong bao gồm: Tiếp thị, Bán hàng, Dịch vụ hậu mãi,… Cần rất nhiều sự tinh tế, mang lại giá trị lớn.

Càng đi xuống phía dưới của đường cong nụ cười, giá trị gia tăng càng thấp, hay đại khái là lợi nhuận càng thấp. Và đó là tình hình của Việt Nam.

Lấy một ví dụ: Hiện tại, Việt Nam là nguồn cung cấp 41% tổng lượng giày của Nike và 44% tổng lượng giày của Adidas – 2 nhà cung cấp giày thể thao lớn nhất thế giới.

Nike và Adidas là những người nghiên cứu và thiết kế kiểu dáng giày, chuẩn hóa chất liệu, kích cỡ, kỹ thuật may và chất lượng thành phẩm. Sau đó, họ sẽ mua nguyên liệu và chuyển giao cho các doanh nghiệp Việt Nam ngày đêm gia công, đảm bảo đạt tiêu chuẩn quy chuẩn. Sau khi gia công, doanh nghiệp Việt Nam sẽ chuyển giao cho Nike và Adidas để họ làm thương hiệu, tiếp thị, phân phối, bán hàng và dịch vụ hậu mãi.

Vì người Việt Nam chúng tôi rất khéo léo nên những đôi giày làm ra có chất lượng tuyệt vời. Vì vậy, khi một khách hàng mua giày, họ sẽ khen: “Nike/Adidas đã làm ra chiếc giày này thật tuyệt. Đúng chất Mỹ/Đức.”

Bởi vì người Việt Nam chúng tôi rất chăm chỉ, chúng tôi luôn hoàn thành sản xuất trước thời hạn. Đến nỗi các nhà bình luận kinh tế trên thế giới sẽ thán phục: “Nike/Adidas quản lý sản xuất xuất sắc. Khả năng thực sự của Mỹ/Đức”

Chiếc giày ra giá 100 USD, Nike, Adidas rút 2 USD trả doanh nghiệp Việt, doanh nghiệp Việt rút 0,2 USD trả cho nhân viên – con số đáng buồn.

Tôi biết có những bà mẹ làm thợ may, 7h sáng đến xưởng, 8h tối về, kể cả ngày chủ nhật để có tiền nuôi 2 con ăn học. Và vì tay nghề cao, kinh nghiệm tốt nên họ được 200 đồng một chiếc vòng cổ.

Chúng tôi làm mọi thứ, nhưng chỉ nhận được một phần nhỏ lợi nhuận. Vì chúng ta đang ở khâu có giá trị thấp nhất trong chuỗi giá trị Toàn cầu – Gia công và xuất thô:

  • Chúng ta có trữ lượng dầu 700 tỷ lít, nhưng chỉ xuất khẩu dầu thô với giá 556,5 USD/tấn và nhập khẩu xăng với giá tới 849 USD/tấn.
  • Chúng ta có gần một nửa dân số làm nông nghiệp, nhưng chỉ “bán” nông sản thô với giá chỉ bằng một nửa nông sản có thương hiệu của Thái Lan.
  • Chúng ta có bàn tay tốt nhất thế giới, nhưng gần 2/3 doanh nghiệp Việt Nam làm OEM (gia công phần mềm).

Theo một bài báo trên Người Lao Động cách đây 3 năm, điều đó có nghĩa là: “Chúng tôi đang nỗ lực để người nước ngoài được hưởng!”

Năng suất của chúng ta thấp không phải vì người Việt lười biếng mà vì chúng ta đứng ở vị trí thấp nhất trong chuỗi giá trị Toàn cầu.

Làm việc chăm chỉ để leo lên

Không chấp nhận đứng cuối, chúng ta đang vươn lên trong thời gian qua. Và năm 2018 đánh dấu nhiều cột mốc quan trọng:

  • Vinfast ra mắt 3 mẫu xe đẳng cấp thế giới: Ô tô là một trong những ngành công nghiệp quan trọng nhất thế giới. Những quốc gia có thương hiệu xe hơi nổi tiếng đều là những quốc gia giàu có nhất: Nhật Bản với Toyota, Đức với Volkswagen, Hàn Quốc với Huyndai, Mỹ với General Motors. Vinfast có thể là tấm vé giúp chúng ta đứng trong hàng ngũ này.
  • BKAV chứng minh họ có thể duy trì mảng kinh doanh điện thoại với Bphone 3: Gia công chỉ chiếm 30-35% tổng giá trị một chiếc điện thoại, trong khi thương hiệu có thể chiếm tới 50% giá trị. Với Bphone, Việt Nam chuyển từ chỗ làm gia công cho Samsung sang làm chủ một thương hiệu điện thoại cao cấp.
  • Viettel: Nếu bạn có dịp sang nước láng giềng Lào, Haiti ở Nam Mỹ, hay Cameroon ở châu Phi, đừng quá ngạc nhiên khi thấy phần lớn người dân ở đó sử dụng mạng di động Unitel, Natcom, Nextel – tất cả đều của Viettel. Với hơn 10 năm đầu tư ra nước ngoài, Viettel đang dẫn đầu thị trường mạng di động của 5 nước trên thế giới, dự kiến ​​mang về hơn 2 tỷ USD trong năm 2018. Mobifone và VNPT cũng đang nối gót Viettel đầu tư. nước ngoài.
  • Trong lĩnh vực thực phẩm, chúng ta cũng có thể tự hào với những thương hiệu Việt Nam đang từng bước vươn ra thế giới như Hảo Hảo, Chinsu, Vinamilk, Trung Nguyên. Đây là những thương hiệu thực phẩm Việt lọt top 1.000 thương hiệu châu Á 2018 đã và đang nâng tầm giá trị nông sản Việt.
  • Không chỉ các tập đoàn lớn, nói về khởi nghiệp, chúng ta có Cunon với tham vọng xây dựng thương hiệu đồng hồ cao cấp bình dân đầu tiên của Việt Nam. Chúng tôi có Abivin với tham vọng giải bài toán tỷ đô trong logistics. Và rất nhiều bạn trẻ khác, với hoài bão và sứ mệnh lan tỏa thương hiệu Việt.

Thực tế, nền kinh tế nước ta vẫn phụ thuộc nhiều vào gia công, và xuất khẩu thô trong năm 2018. Trong vài năm tới, mục tiêu thực tế vẫn là xây dựng quy trình gia công chuẩn cho các ngành công nghiệp. . Nhưng cũng giống như bất kỳ cuộc hành trình nào, không bước những bước đầu tiên thì sẽ không bao giờ nhìn thấy vạch đích.

Vinfast, Bphone và các doanh nghiệp trên có thể nói là những người đang khai phá những vùng đất mới, để đưa người Việt lên vị trí cao hơn trong chuỗi giá trị Toàn cầu. Tất nhiên, khi tham gia khai quật với gốc là thợ chế, chúng tôi phải nhờ đến sự trợ giúp của nhiều bên.

Đó là Vinfast sử dụng động cơ của BMW – Đức, sử dụng thiết kế của nhà thiết kế người Ý. Đó chính là Bphone 3 được mua linh kiện từ khắp nơi trên thế giới và được lắp ráp tại Nhật Bản. Đó là đồng hồ Cunon sản xuất tại Trung Quốc.

Và điều này trở thành ngọn nguồn của mọi lời chỉ trích “Hàng này không phải của Việt Nam, mua từ nước ngoài về rồi gắn mác Việt Nam!”

Nhưng, Vinfast sở hữu thương hiệu và điều hành việc bán hàng. Bphone 3 sở hữu công nghệ cốt lõi, thương hiệu, thiết kế và sự chuẩn hóa. Cunon sở hữu thiết kế và xây dựng thương hiệu.

Đây là những mũi khâu trên cùng của đường cong nụ cười, có giá trị gấp nhiều lần so với khâu gia công. Đây không phải là điều chúng ta đã mơ ước từ lâu sao?

Đúng là có mặt tối, có khuyết điểm, Vinfast không làm chủ được những khâu đáng giá nhất – công nghệ, R&D, ý tưởng, Bphone là thương hiệu bị chê nhiều hơn được ủng hộ.

Nhưng điều quan trọng là chúng ta đang từng ngày chinh phục những nấc thang của đường cong nụ cười. Và chỉ có theo đuổi những công đoạn này thì năng suất lao động của Việt Nam mới tăng lên được, Việt Nam mới thoát khỏi tình trạng làm người khác hưởng.

Chúng ta phải nhanh lên. Nền kinh tế đang thay đổi rất nhanh chóng và đường cong nụ cười sẽ dần lỗi thời, nhường chỗ cho mô hình kinh tế nền tảng 4.0. Đây vừa có thể là thách thức khiến Việt Nam mãi tụt hậu so với thế giới, hoặc cũng có thể là cơ hội để chúng ta có bước phát triển vượt bậc. Tất cả bắt đầu với cuộc hành trình ngày hôm nay.

Leave a Comment